2

Het afschakelplan

Op zoek naar een antwoord op je vraag over het afschakelplan?
Lees hieronder meer.

Wat is het afschakelplan?

Het afschakelplan is een noodmaatregel van de overheid om een black-out te voorkomen. Het kan worden geactiveerd als er stroomtekort dreigt en moet ervoor zorgen dat het elektriciteitsnet niet uitvalt in grote delen van het land of zelfs het hele land.

Het is een noodmaatregel. Het wordt dus enkel en alleen geactiveerd als andere maatregelen, zoals bijvoorbeeld energiebesparende maatregelen,  niet volstaan. Elia, beheerder van het Belgische transmissienet voor elektriciteit, heeft een globaal afschakelplan uitgewerkt dat automatisch kan worden geactiveerd in geval van incident op het hoogspanningsnetwerk of manueel in geval van schaarste. Zo’n afschakeling heeft als doel het evenwicht van het netwerk in stand te houden om een algemene black-out van de elektriciteitsbevoorrading van het land te vermijden.

de overheid:
Wil je meer weten over onze elektriciteitsbevoorrading, stroomschaarste en het afschakelplan? Je leest er meer over op de volgende sites:

Hoe verloopt een afschakeling precies?

Het land werd opgedeeld in 8 schijven of zones (8 - 1), op basis van de distributie-stroomcabines. Er is ook nog een schijf 0: deze zone wordt sowieso niet afgeschakeld.

Deze 8 schijven komen niet met regionale of plaatselijke geografische zones overeen. Gemeenten uit verschillende delen van het land behoren tot een bepaalde schijf en dezelfde gemeente - of zelfs dezelfde straat – kan worden bevoorraad door verschillende distributiepunten die niet eens tot dezelfde schijf behoren. De toestand kan verder veranderen naargelang precieze factoren, zoals werken op het distributienetwerk.

Elia heeft de afschakelbare distributiestations in elke schijf bepaald met het oog op de naleving van het wettelijke principe van proportionaliteit t.o.v. het verbruik van de verschillende elektrische zones. Hierbij heeft Elia er ook voor gezorgd dat de impact op de bevoorrading zoveel mogelijk wordt beperkt:

Als het nodig blijkt, dan worden eerst de cabines in zone 8 afgeschakeld. Als dat nog niet genoeg is om een black-out te voorkomen, dan worden ook de lagere schijven afgeschakeld: schijf 7, 6, 5 enzovoort.

Meer weten? Bekijk dit kort filmpje van Synergrid, de Belgische Federatie van Netbeheerders.

Waarom zitten we nu in deze situatie?

Een stabiel elektriciteitsnet veronderstelt dat vraag en aanbod perfect op elkaar zijn afgestemd. Momenteel is een groot deel van onze elektriciteitsproductie niet beschikbaar. Van de 7 nucleaire centrales in ons land zijn er een deel van in onderhoud en een deel wordt hersteld. Daardoor is het aanbod dus minder groot. Als het dan bijvoorbeeld heel koud wordt en we meer stroom nodig hebben, dan kan de vraag groter zijn dan het aanbod. Als dat gebeurt ontstaat er een onevenwicht, schakelt het net zichzelf uit en is er sprake van een black-out. Om dat te voorkomen werd het afschakelplan opgesteld.

In geval van een tekort, wordt een dergelijk afschakelplan enkel toegepast door de regering bij extreme nood en indien alle andere maatregelen om het aanbod te verhogen en de vermindering van het verbruik niet voldoen.

Kunnen onze buurlanden ons niet kunnen helpen?

Ja, als zij een overschot aan elektriciteitsproductie hebben wel. Maar bij een strenge winter hebben zij zelf hun stroom nodig en kunnen zij die dus niet naar België sturen. Dan wordt bij ons de vraag groter dan het aanbod en is er een onevenwicht.

Zo’n stroomonevenwicht is gevaarlijk, want het zou kunnen leiden tot het instorten van het Belgische – en zelfs het Europese – elektriciteitsnetwerk. We spreken dan van een black-out.

Veelgestelde vragen

  • Wat wordt er gedaan om een black-out te vermijden?

    Om een black-out te vermijden heeft de overheid samen met Elia, de beheerder van het hoogspanningsnet, de distributienetbeheerders (zoals Sibelga, Fluvius, RESA, ORES, …), en het crisiscentrum een maatregelenpakket opgesteld. Een van deze maatregelen is het afschakelplan. Dit plan voorziet als laatste redmiddel om een black-out te voorkomen in het afschakelen van de elektriciteitsvoorziening in bepaalde gebieden. Door deze gedeeltelijke en opzettelijke duikvlucht in het elektriciteitsverbruik krijgen de elektriciteitscentrales de kans om het evenwicht te herstellen.

    Ons voorbereiden en tijdig ons elektriciteitsverbruik verkleinen kan ervoor zorgen dat we een stroomonderbreking (afschakeling) kunnen doorkomen of zelfs vermijden. 

  • Wanneer wordt het afschakelplan geactiveerd?

    Dat gebeurt enkel en alleen als andere maatregelen, bijvoorbeeld energiebesparende maatregelen, niet volstaan. Het zou kunnen worden geactiveerd als er te weinig stroom voorhanden is om aan de vraag te voldoen.

    De ministers van Energie en Economie beslissen op de vooravond van een eventueel tekort welke schijf afgeschakeld wordt, a priori tijdens de verbruiksspitsuren om een algemene black-out te vermijden.

    In principe wordt slechts één schijf afgeschakeld, maar als het tekort te groot wordt, kunnen er meerdere schijven betrokken zijn. In elk geval worden de prioritaire gebruikers (vooral de algemene en psychiatrische ziekenhuizen en de beheerscentrales voor noodoproepen) als eerste opnieuw bevoorraad. De stroomonderbrekingen zouden ongeveer 3 uur duren, a priori tussen 17 en 20 uur tijdens de piekperiode in de winter. Indien de concrete situatie het eist, kunnen de onderbrekingen ook op andere momenten plaatsvinden en langer duren.

    Bij de aankondiging in de media van de betrokken schijf (of schijven in een extreme toestand) door de ministers, wordt het algemeen nummer van de betrokken schijf meegedeeld (bijvoorbeeld: schijf 8).

    Op die manier blijven vraag en aanbod in evenwicht en wordt er dus een black-out voorkomen.

  • Hoe wordt een afschakeling aangekondigd?

    Elia, de beheerder van de hoogspanningslijnen stuurt een week vooraf een waarschuwing naar de media. Zo kan jij je voorbereiden op een eventuele afschakeling. Tips en adviezen vind je hier.

    Als er dan moet worden afgeschakeld, dan bevestigt Elia dit één dag vooraf via allerlei kanalen, en in eerste plaats via de media. Als je graag een waarschuwing krijgt op je smartphone of tablet, download dan de Elia 4cast app, via de Apple Store of op Google Play.

    Je kan trouwens zelf op elk moment de status van het elektriciteitsnet raadplegen. Dat kan hier.

  • Wat kan je best doen als het zo ver is?

    Voor een aangekondigde stroomonderbreking

    • Schakel je elektrische toestellen uit.
    • Laad je gsm op (buiten de piekuren). Denk eraan dat het mobiele netwerk kan verstoord zijn bij een stroomonderbreking.
    • Breng je meest kwetsbare buren en familieleden op de hoogte en raad hen aan dezelfde maatregelen te nemen.

    Tijdens een stroomonderbreking

    • Schakel je elektrische toestellen uit en trek de kabels uit het stopcontact van stroomgevoelige apparaten (zoals je tv of je computer …).
    • Hou een lichtschakelaar ingeschakeld zodat je weet wanneer er opnieuw stroom is.
    • Sluit ramen en deuren om de binnentemperatuur te behouden.
    • Luister naar de radio (radio op batterijen, opwindbare radio of autoradio) om op de hoogte te blijven van de situatie.
    • Gebruik bij voorkeur zaklampen, deze zijn veiliger dan kaarsen (of gebruik theelichtjes en plaats die op een onbrandbaar oppervlak). Laat brandende kaarsen nooit onbewaakt achter.
    • Laat je koelkast en diepvriezer dicht zodat de temperatuur binnenin laag blijft.
    • Vermijd te bellen zodat het netwerk niet overbelast wordt. Bel in geval van nood 112. Als je iemand iets moet laten weten, stuur dan een sms.

    Na een stroomonderbreking

    • Zet niet al je elektrische toestellen op hetzelfde moment terug aan en laat het stroomcircuit de tijd om zich te stabiliseren.
  • Zal het afschakelplan dadelijk in werking treden?

    Neen, het is een crisisplan en dus de allerlaatste toevlucht.

    Het federale crisiscentrum zorgt voor een nauwe samenwerking met diensten van gouverneurs, burgemeesters, federale en regionale overheden, bedrijfsfederaties enz. Samen anticiperen zij zoveel mogelijk op potentiële gevolgen en ondernemen zij preventieve acties.

    Elia stuurt sowieso een week vooraf een mededeling naar de overheid. Het zijn de ministers van Energie en Economie die dan een beslissing nemen.Een dag voor de eventuele afschakeling wordt dit bevestigd. Je kan ook de Elia 4cast app downloaden zodat je een melding krijgt op te telefoon of tablet. Meer info hier.

    • Wie komt in aanmerking voor een eventuele afschakeling?

      Er werden 8 zones vastgelegd. Klanten die in een bepaalde zone wonen, kunnen dus worden afgeschakeld. Men zou beginnen bij zone 8, dan zone 7 enzovoort. Prioritaire klanten worden niet afgeschakeld. Dat zijn met name ziekenhuizen, telefooncentrales van de hulpdiensten en de eigen posten van de netbeheerders. Ook zone 0 zal niet worden uitgeschakeld. Zone 0 wordt alleen gebruikt voor een automatische afschakeling in geval van een technisch probleem op het net.

    • Heeft het afschakelplan ook impact op mij als klant van een groene energieleverancier?

      Ja, bij het afschakelplan worden niet de gebruikers afzonderlijk, maar wordt het hele elektriciteitsnet in een bepaalde zone uitgeschakeld. Het maakt dus niet uit bij welke energieleverancier je klant bent.

    • Zal ik nog kunnen verwarmen in geval van een afschakeling?

      Fluxys heeft alle nodige schikkingen getroffen om de continuïteit van de aardgasbevoorrading naar eindklanten en van de grensoverschrijdende stromen te garanderen. Een eventuele afschakeling zal geen impact hebben op de installaties die onmisbaar zijn voor het beheer van het net en de aardgasbevoorradingszekerheid van het land. In geval van schaarste vervullen zij immers een cruciale rol voor het beperken van het tekort door de heropstart van de elektriciteitsproductie via gasgestookte centrales mogelijk te maken. Anderzijds heeft Fluxys in overleg met de distributienetbeheerders maatregelen voorzien zodat de drukreduceerstations - die de overgang vormen tussen de hogedrukleidingen van Fluxys en het midden- en lagedruknet van de distributie-infrastructuur - geen nadeel zouden ondervinden van een eventuele afschakeling.

    • Kan ik met een generator stroomuitval opvangen?

      Ja, dat kan. Er zijn twee soorten generatoren: een gewone generator en een noodgenerator. Als je een specifiek toestel wilt voeden, volstaat een gewone generator. Als je meerdere toestellen of je ganse huis wilt voorzien van stroom, dan heb je een noodgenerator en een omschakelaar nodig. Die manuele of automatische omschakelaar schakelt je thuisinstallatie van het openbare net af als de noodgenerator werkt en schakelt het weer in als er terug ‘gewone’ stroom is. Houd er rekening mee dat elke wijziging aan je elektrische installatie moet beantwoorden aan specifieke regels en controles.

    • Zal ik nog op aardgas kunnen koken in geval van een afschakeling?

      Als je kookplaten of fornuis op aardgas geen elektrische voeding nodig hebben, dan werken ze nog.
      Toestellen met een thermo-elektrische vlamdetectie (thermokoppel) hebben alleen elektriciteit nodig voor het bedienen van het ontstekingsorgaan (piëzo). In dat geval kan je een lucifer of aansteker gebruiken. Toestellen met elektronische vlamcontrole (ionisatie) zullen echter niet functioneren bij het wegvallen van de elektriciteit.

    • Ik heb zonnepanelen. Zal ik dan gespaard blijven?

      Neen, want de omvormer van je fotovoltaïsche panelen heeft elektriciteit van het net nodig om te kunnen werken.

    • Moet ik iets speciaals doen wanneer de afschakeling is beëindigd, bv aan mijn elektriciteitsmeter?

      Neen, van zodra de spanning op het net hersteld wordt, kunnen residentiële klanten (en andere klanten aangesloten op het laagspanningsnet) opnieuw elektriciteit van het net verbruiken.

      Schakel wel niet alle toestellen tegelijk opnieuw aan, want sommige toestellen zoals een koelkast en een verwarmingsketel verbruiken veel meer wanneer ze opstarten. Om een nieuwe verbruikspiek te voorkomen, start je die best geleidelijk manueel weer op.

    • Is het aangeraden om vóór of tijdens een afschakelperiode elektronische apparatuur uit het stopcontact te halen om schade aan de apparatuur te vermijden bij de heropschakeling?

      Het risico op schade aan elektronische apparatuur omwille van overspanning tijdens de herbevoorrading is heel klein, maar bestaat wel. Haal daarom gevoelige elektronische apparaten zoals een tv of computer uit het stopcontact. Zo ben je zeker.

    • Hoe lang zal een afschakelperiode duren?

      Een afschakeling zal uiteraard zo kort mogelijk worden gehouden. Zodra er opnieuw genoeg vermogen is voor de geschatte vraag, kunnen uitgeschakelde zones stap voor stap opnieuw worden ingeschakeld. De verwachting is dat een afschakeling 3 tot 4 uur kan duren, tenzij in uitzonderlijke omstandigheden.

    • Hoe kan ik mij het best voorbereiden op een eventuele afschakeling?

      Schakel je elektrische toestellen uit. Zo ben je zeker dat ze niet opnieuw opstarten als er weer stroom is.
      Houd er ook rekening mee dat moderne verwarmingsketels (op aardgas, stookolie of pellets) stroom nodig hebben. Ze zullen dus niet meer werken als de stroom wordt afgeschakeld.

    • Hoe kan ik mijn elektriciteitsverbruik beperken?

      Vergeet niet dat een afschakeling geen noodwendigheid is: als we het elektriciteitsverbruik verminderen, is het mogelijk om afschakeling te vermijden. Zelfs als je niet rechtstreeks betrokken bent, ken je ongetwijfeld iemand die in een afschakelbare zone woont. In tijden van crisis is solidariteit belangrijk en alle beetjes helpen om het risico op schaarste te beperken.

      In ons land ligt het stroomverbruik het hoogst tijdens de week, meer bepaald van de late namiddag tot de vroege avond. Kantoren en winkels zijn dan nog open, treinen, trams en metro's rijden op volle capaciteit en na het werk gaan mensen thuis aan de slag. Er is maar één manier om afschakelen te vermijden: het globale verbruik tijdens deze kritieke uren verminderen (16.00 tot 20.00 uur). Hoe? Door allemaal ons steentje bij te dragen.

      Op onze blog vind je 92 tips die je kunnen helpen om je energiegebruik te verlagen.

      Eenvoudige maatregelen zijn bijvoorbeeld:

      • De microgolfoven gebruiken i.p.v. de traditionele oven: zo zal je zowat 50% energie besparen.
      • De elektrische kookplaat tijdig uitzetten en de deksels op de kookpotten houden tijdens het koken.
      • Sluipverbruik vermijden bij je huishoudtoestellen. Via deze site kan je je sluipverbruik berekenen.
      • De lichten doven bij het verlaten van een ruimte.
    • Op welk moment van de dag moet ik mijn elektriciteitsverbruik beperken?

      Elektriciteit verspillen is nooit goed, hoe vroeg of laat het ook is. Maar als er stroomschaarste dreigt, beperk je verbruik dan vooral op weekdagen tussen 17.00 en 20.00 uur. 

    • Wanneer is het risico op een afschakeling het grootst?

      De kans op een stroomtekort is het grootst in de donkere wintermaanden (van november tot maart), omdat dan meer stroom verbruikt wordt. Als op dat ogenblik de productie beperkt is, bijvoorbeeld wegens het stilliggen van een aantal grote centrales voor onderhoud of herstelling,  ontstaat er mogelijk een stroomtekort.

      Het grootste risico bestaat op werkdagen tijdens de momenten van piekverbruik ‘s ochtends en vooral  ‘s avonds, tussen 17 uur en 20 uur, wanneer het openbaar vervoer op volle toeren draait, vele winkels nog open zijn en de meeste gezinnen na het werk thuis aan de slag gaan.

      Indien de omstandigheden het eisen, kunnen de onderbrekingen ook op andere momenten plaatsvinden en langer duren.

    • Waarom kan ik niet exact weten of mijn huis afgeschakeld wordt als ik in een afschakelbare zone lig?

      De netinfrastructuur wijzigt continu. Je kan bijvoorbeeld door een andere cabine dan normaal gevoed worden. Daarom weet je nooit met absolute zekerheid of jouw woning zal worden afgeschakeld.

    • Is mijn straat opgenomen in het afschakelplan?

      Dat kan je checken op de site van je netbeheerder.

      Vlaanderen:

       Wallonië

       Brussel:

      Het Brusselse Gewest blijft grotendeels buiten schot van het afschakelplan, op enkele straten in Ukkel na.

    • Waar vind ik meer informatie over het afschakelplan?

      Voor alle info over het afschakelplan kunt u terecht op de website van de federale overheid.